Bilimsel Araştırmalarda Yeni Bir Eşik: TÜBİTAK Üretken Yapay Zekâ Rehberi

Bilimsel araştırma ekosistemi, Büyük Dil Modelleri (LLM) ve Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) teknolojilerinin etkisiyle tarihsel bir dönüşüm yaşamaktadır. Bu dönüşüm, bir yandan araştırma verimliliğini artırma potansiyeli taşırken, diğer yandan bilimsel dürüstlük, fikri mülkiyet ve veri gizliliği gibi temel sütunları tehdit edebilecek riskleri barındırmaktadır. Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) tarafından hazırlanan "Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi", bu dijital dönüşümün etik ve yasal sınırlarını belirleyen bir rehberdir. Bu yazımız, rehberin getirdiği düzenlemeleri, paydaşlara yüklediği sorumlulukları ve bilimsel etik üzerindeki etkilerini anlatmaktadır.

Rehberin Felsefi ve Hukuki Dayanakları

TÜBİTAK rehberi, yapay zekâyı bir "fail" değil, bir "araç" olarak tanımlayarak söze başlar. Rehberin 3. bölümünde vurgulanan "Sorumluluk ve Hesap Verebilirlik" ilkesi, teknolojinin ne kadar gelişmiş olursa olsun, üretilen içerikten ve alınan kararlardan nihai olarak insanların sorumlu olduğunu belirtir. Bu yaklaşım, hukuki bir boşluğu doldurarak yapay zekânın etik veya cezai bir sorumluluk üstlenemeyeceğini, tüm yükümlülüğün kullanıcıda olduğunu tescil eder.

Rehberin hukuki zemini, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ve TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu (AYEK) Yönetmeliği ile doğrudan ilişkilendirilmiştir. Bu sayede, rehber sadece tavsiye niteliğinde bir metin olmaktan çıkıp, ihlali durumunda idari ve etik yaptırımların uygulanabileceği bir çerçeveye dönüşmüştür.

Başvuru Sahipleri İçin Kullanım Rejimi: İzinler ve Sınırlar

Rehber, araştırmacılar için ÜYZ kullanımını üç ana kategoride ele almaktadır:

A. Destekleyici ve İzin Verilen Kullanımlar

Rehberin 1.1.1. maddesi, verimliliği artırmak amacıyla ÜYZ’nin şu alanlarda kullanımına yeşil ışık yakmaktadır:

• Dil ve Üslup İyileştirme: Metnin akıcılığını artırmak ve dilbilgisi denetimi yapmak.

• Literatür Araştırması ve Özetleme: Geniş bilgi kümelerini taramak (ancak orijinal kaynaklara başvurma şartıyla).

• Kodlama Yardımı: Yazılım geliştirme süreçlerinde kod parçacıkları oluşturmak.

  
  

B. Yüksek Riskli ve Dikkat Gerektiren Kullanımlar

Rehberin 1.1.2. maddesi, ÜYZ’nin projenin "merkezi" kısımlarında kullanılmasını riskli bulur. Proje önerisinin giriş, yöntem veya özgün değer gibi bölümlerinin taslağını ÜYZ’ye yazdırmak, rehber tarafından "yardımcılık ile yazarlık arasındaki sınırın bulanıklaşması" olarak nitelendirilir. Bu tür kullanımlarda araştırmacının "olağanüstü dikkat" göstermesi ve kendi entelektüel katkısını ön planda tutması zorunludur.

C. Kesinlikle Yasaklanan Kullanımlar (Etik İhlaller)

Rehberin 1.5. maddesi, hangi eylemlerin "suç" (etik ihlal) sayılacağını netleştirmiştir:

• İntihal: ÜYZ aracılığıyla başkasına ait fikirleri kaynak göstermeden kullanmak.

• Uydurma: ÜYZ kullanarak gerçek dışı veri veya referans üretmek.

• Gizli Veri Girişi: Henüz yayınlanmamış verileri veya kişisel verileri halka açık ÜYZ araçlarına yüklemek.

  
  

Şeffaflık ve Beyan Zorunluluğu: "Önemli Ölçüde Kullanım"

Rehberin en devrimsel yönlerinden biri, 1.2. maddesinde düzenlenen beyan zorunluluğudur. Basit bir yazım denetiminin ötesine geçen her türlü kullanım, TÜBİTAK başvuru sistemlerinde belirtilmelidir. Beyan içeriğinde; kullanılan aracın adı, versiyonu ve projenin hangi aşamasında (örneğin: "yöntem bölümündeki Python kodlarının üretilmesinde") kullanıldığı açıkça yazılmalıdır. Bu zorunluluk, bilimsel şeffaflığı sağladığı gibi, araştırmacının sorumluluğu üstlendiğinin de bir kanıtı niteliğindedir.

Değerlendiriciler (Hakemler) İçin Mutlak Yasak

Rehber, başvuruları değerlendiren hakemler ve panelistler için çok daha katı bir tutum sergilemektedir. Rehberin 2.1. maddesi uyarınca, değerlendiricilerin ÜYZ araçlarını kullanmaları kesinlikle yasaktır. Bu yasağın gerekçeleri şunlardır:

• Gizlilik İhlali: Proje önerileri "yayınlanmamış özgün fikirler" içerir. Bu metinlerin ÜYZ’ye yüklenmesi, fikri mülkiyetin dışarı sızmasına ve modelin eğitim verisine dahil edilerek kamuya mal olmasına neden olabilir.

• Uzman Yargısının Korunması: Rehber, ÜYZ’nin "uzman yargısının yerini tutamayacağını" (Madde 2.2.3) vurgular. Bilimsel bir projenin kaderi, yapay zekânın yüzeysel analizine değil, alanında uzman bir bilim insanının derinlemesine muhakemesine emanet edilmelidir.

  
  

Risk Analizi: Halüsinasyon ve Önyargı

Rehber, ÜYZ’nin teknik sınırlamalarına karşı paydaşları uyarmaktadır. "Halüsinasyon" (yanlış bilgi üretimi) riski nedeniyle, ÜYZ’den alınan her türlü bilginin birincil kaynaklardan doğrulanması zorunludur. Ayrıca, ÜYZ modellerinin eğitim verilerindeki toplumsal önyargıları (cinsiyet, ırk vb.) yansıtabileceği (Madde 1.4.2), bu durumun ise bilimsel tarafsızlığı zedeleyebileceği hatırlatılmaktadır.

Yaptırımlar ve İzleme

Rehberin uygulanması ve ihlallerin takibi, TÜBİTAK bünyesindeki ilgili başkanlıklar ve AYEK koordinasyonunda yürütülür. Rehberin 2.3. maddesi, yasaklanan kullanımların "görevi ihmal veya kötüye kullanma" kapsamında etik ihlal sayılacağını ve AYEK Yönetmeliği çerçevesinde yaptırımlara (desteklerden men, ihtar vb.) yol açacağını açıkça belirtir.

Sonuç olarak, TÜBİTAK Üretken Yapay Zekâ Rehberinin sağladığı en büyük fayda, bilimsel araştırmanın "insan merkezli" doğasını korumasıdır.

Dolayısıyla yapay zekâ kullanmak bir kusur değil, ancak bu kullanımı gizlemek ve sorumluluktan kaçmak bir etik ihlaldir. 

TÜBİTAK’ın bu adımı, Türkiye’deki bilimsel çalışmaların uluslararası standartlarda, güvenilir ve saygın bir zeminde ilerlemesini teminat altına almaktadır. Araştırmacıların bu rehberi bir kısıtlama olarak değil, dijital dünyada yollarını bulmalarını sağlayan bir pusula olarak görmelerini niyet ederiz.

TÜBİTAK "Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanım Rehberi" için: https://tubitak.gov.tr/sites/default/files/2026-01/UYZ_Rehberi_v04_TR.pdf

 

Hukuki Uyarı : Bu yazı Uzunoğlu Hukuk Bürosu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler hukuki tavsiye niteliğinde değildir. Herhangi bir bireysel hukuki sorunun çözümüne özel olarak sunulmamıştır. Yazılan yazılar gayri ticari amaçlıdır. Okuyucular internet sitesindeki genel bilgiler nedeniyle doğrudan veya dolaylı olarak zarara uğradıklarını iddia edemezler. Uzunoğlu Hukuk Bürosu, internet sitesinde sunulan bilgilerin içeriği ya da ziyaretçilerin bu siteye dayanarak gerçekleştirdiği hareketlerden sorumluluk kabul etmemektedir.